فهرست مطالب
گیاهان طبیعی اصفهان در دل سرزمینی میرویند که نهفقط تاریخ معماری، بلکه یکی از غنیترین اکوسیستمهای گیاهی ایران را در خود جای داده ، اکوسیستمی که سالهاست زیر فشار بیتوجهی، خشکسالی مدیریتشده و توسعه بیبرنامه له میشود. در استانی که از کویر تا کوهستان را در خود دارد، طیفی از گیاهان میروید که هر کدام داستان یک اقلیم متفاوتاند. این روایت را سازمان جنگلها و مراتع ایران، دانشگاه اصفهان و پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران در مطالعاتی که کمتر دیده میشوند مستند کردهاند. استان اصفهان با وسعت ۱۰۷,۰۲۷ کیلومتر مربع سومین استان بزرگ ایران بیش از ۲,۵۰۰ گونه گیاهی شناساییشده دارد که ۱۲۰ گونه از آنها بومی منحصربهفرد این منطقه است.
گون پیرترین ساکن کویر اصفهان
گیاهان طبیعی اصفهان با گون شروع میشوند نه بهخاطر زیباییاش، بلکه بهخاطر مقاومتش. گون (Astragalus) جنسی از خانواده لگومینوز است که در ایران بیش از ۸۰۰ گونه دارد و اصفهان یکی از کانونهای اصلی تنوع آن در جهان است.
این گیاه خاردار که در دشتهای نیمهخشک اصفهان میروید:
- ریشههایی تا عمق ۱۰ متر دارد که آبهای زیرزمینی را پیدا میکند
- کَتیرا صمغ ارزشمند صنعتی و دارویی از آن استخراج میشود
- سالانه بیش از ۳,۰۰۰ تن کتیرا از ایران صادر میشود که بخش قابلتوجهی از مراتع اصفهان تأمین میکند
- در برابر خشکسالیهایی که گیاهان دیگر را میکشد، زنده میماند
اما گون هم از دست چرای بیرویه دام در امان نمانده. مراتع اصفهان طی ۳۰ سال گذشته ۴۰ درصد تراکم پوشش گیاهیشان را از دست دادهاند و گون یکی از قربانیان این فرسایش است.
بادام کوهی — میوهای که کوه میدهد
در فهرست گیاهان طبیعی اصفهان، بادام کوهی (Amygdalus scoparia) جایگاه ویژهای دارد. این درختچه که در ارتفاعات زاگرس و رشتهکوههای اطراف اصفهان میروید، نهفقط یک گیاه بلکه منبع معیشت هزاران خانواده روستایی است.
- در ارتفاعات ۱,۵۰۰ تا ۲,۸۰۰ متری رشد میکند
- روغن استخراجشده از هستهاش در صنایع آرایشی و دارویی کاربرد دارد
- سالانه بیش از ۱۵,۰۰۰ تن بادام کوهی از مراتع اصفهان و استانهای همجوار برداشت میشود
- ریشههایش خاک را نگه میدارد نقشی حیاتی در جلوگیری از فرسایش دامنههای کوهستانی
درمنه — داروخانه طبیعی دشتهای اصفهان
گیاهان طبیعی اصفهان در دشتهای میانی استان، چهرهای متفاوت دارند. درمنه (Artemisia) همان گیاهی که بوی تندش را هر کسی که در دشتهای اصفهان راه رفته میشناسد یکی از پرکاربردترین گیاهان دارویی ایران است.
- بیش از ۳۰ گونه درمنه در ایران شناسایی شده که چندین گونه در اصفهان بومی هستند
- ماده فعال آرتمیزینین موجود در آن پایه داروهای ضدمالاریا است کشفی که جایزه نوبل پزشکی ۲۰۱۵ را به یوتو تو چینی داد
- در طب سنتی ایران برای درمان بیماریهای گوارشی، ضدانگل و ضدعفونی استفاده میشود
- پوشش درمنه در دشتهای اصفهان نقش مهمی در جلوگیری از فرسایش بادی دارد
گلگاوزبان — آبی کوههای اصفهان
گیاهان طبیعی اصفهان در فصل بهار با گلگاوزبان (Echium amoenum) رنگ میگیرند. این گیاه که گلهای آبی-بنفش روشنش هر بهار دامنههای کوهستانی اصفهان را رنگ میکند، یکی از ارزشمندترین گیاهان دارویی ایران است.
- در ارتفاعات ۲,۰۰۰ تا ۳,۵۰۰ متری زاگرس و کوههای اطراف اصفهان میروید
- خاصیت آرامبخش، ضداضطراب و ضدافسردگی آن در ۱۲ مطالعه بالینی تأیید شده
- ایران بزرگترین تولیدکننده گل گاوزبان جهان است و بخش قابلتوجهی از آن از استان اصفهان تأمین میشود
- برداشت بیرویه این گیاه آن را در فهرست گونههای در معرض خطر قرار داده
توسعه بیبرنامه در برابر طبیعت باستانی و گیاهان طبيعى اصفهان
گیاهان طبیعی اصفهان در برابر سه تهدید موازی قرار دارند که هیچکدام بهتنهایی کشنده نیستند اما با هم، اکوسیستم را از درون میپوسانند:
اول — خشکی زایندهرود: رودخانهای که قرنها تأمینکننده رطوبت دشتهای اصفهان بود، حالا بیشتر ماههای سال خشک است. بودجه آبی که باید به پاییندست برسد، پشت سدها و انتقالهای بینحوضهای ماندگار شده و گیاهان وابسته به سفرههای آب زیرزمینی که زایندهرود تغذیه میکرد، دارند میمیرند.
دوم — چرای بیرویه: ۲.۸ میلیون واحد دامی در مراتع اصفهان چرا میکنند در حالی که ظرفیت مجاز مراتع استان ۱.۱ میلیون واحد است. این یعنی ۲.۵ برابر ظرفیت و این فشار هر سال گیاهان مرتعی را ضعیفتر میکند.
سوم — برداشت بیرویه گیاهان دارویی: بازار گیاهان دارویی در ایران بدون نظارت کافی رشد کرده. برداشتکنندگان غیرمجاز هر سال هزاران تن گیاه دارویی از جمله گل گاوزبان و بنه بدون رعایت دورههای بازسازی برمیدارند.
براى اطلاعات بيشتر :
بهترین مقاصد گردشگری ایران: زیباییهایی که نباید از دست داد
گیاهان طبیعی اصفهان بخشی از میراث زیستی ایران هستند که نه در فهرست اولویتهای دولتاند، نه بودجه کافی برای حفاظتشان وجود دارد، نه سازمانی که با جدیت از آنها دفاع کند.
اصفهان شهرش را حفظ کرده مسجد امام، میدان نقشجهان، سیوسهپل. اما طبیعتش را داریم از دست میدهیم؛ آرام، بیسروصدا، و بدون هیچ بیانیه رسمی. گیاهی که هزار سال در این خاک ریشه داشته، نیاز به مجوز ندارد تا ارزشش ثابت شود اما برای بقایش به ارادهای نیاز دارد که تاکنون نبوده.
