عید قربان در دوران قاجار آیین‌های شاه و رعیت

4

عید قربان در دوران قاجار تنها یک شعیره دینی که مسلمانان در دهم ذی‌الحجه به جا می‌آوردند نبود، بلکه صحنه‌ای سیاسی بود که در آن شاه مشروعیت خود را هم در برابر رعایا و هم در برابر روحانیون به نمایش می‌گذاشت. خاندانی که از ۱۷۷۹ تا ۱۹۲۵ بر ایران حکم راند و طهران را از ۱۷۸۶ پایتخت خود کرد، در درگیری مداوم با مخالفان داخلی بود که به پراکندگی کانون‌های قدرت در کشور انجامید. این خاندان در موسم قربان فرصتی طلایی می‌یافت تا تصویر خود را به‌عنوان حاکمی متدین و مسلمان تثبیت کند؛ در کشوری که مرجعیت روحانیون شیعه در آن همتای قدرت دربار بود نه تابع آن.

دربار قاجار و آیین‌های عید بزرگ

در طهران قرن نوزدهم، جشن‌های عید قربان در دوران قاجار پیش از سپیده‌دم دهم ذی‌الحجه آغاز می‌شد. قصر زود بیدار می‌شد و شاهزادگان و درباریان با لباس‌های رسمی گلدوزی‌شده حاضر می‌شدند. ناصرالدین‌شاه قاجار که نزدیک به نیم قرن از ۱۸۴۸ تا ترورش در ۱۸۹۶ بر کشور حکم راند، نخستین پادشاه فارس بود که روزنامه‌اش را می‌نوشت و منتشر می‌کرد و این به ما سندی نادر از جزئیات زندگی در دربار به یادگار گذاشت.

این روزنامه‌ها آشکار می‌کنند که نماز عید در میدان بزرگ مقابل قصر برگزار می‌شد، جایی که شاه در میان نگهبانانش و بزرگان حاضر می‌شد، سپس یکی از علمای برجسته امامت نماز عید را بر عهده می‌گرفت. این لحظه‌ای سرنوشت‌ساز بود: روحانی با حضورش به شاه مشروعیت نمادین می‌بخشید، و شاه با نزدیکی به قدرت به روحانی نفوذ اعطا می‌کرد.

قربانی: از قصر شاه تا محله‌های فقیر

در ایران، عید قربان با نام “عید قربان” شناخته می‌شود و در آن مسلمانان فداکاری ابراهیم را با قربانی کردن گاو یا قوچ بازآفرینی می‌کنند. گوشت قربانی به سه بخش تقسیم می‌شود: یک‌سوم برای خانواده، یک‌سوم برای خویشاوندان و دوستان، و یک‌سوم باقیمانده برای فقرا و نیازمندان.در دوران قاجار این تقسیم‌بندی ابعاد سیاسی آشکاری داشت. شاه ده‌ها رأس دام را در صحن قصر ذبح می‌کرد و گوشت را در محله‌های اطراف طهران توزیع می‌کرد؛ صحنه‌ای نمایشی که تصویرش را به‌عنوان «سایه خدا بر زمین» و «حامی فقرا» تثبیت می‌کرد. اما این تناقض برای کسی که با چشمانی انتقادی می‌نگریست، گزنده بود: همان شاهی که روز عید گوشت قربانی توزیع می‌کرد، همان بود که رعایایش در سیصد و شصت و چهار روز دیگر سال در فقر دست‌وپا می‌زدند.

آیین‌های مردم در عید قربان در دوران قاجار

دور از شکوه دربار، سیمای عید قربان در دوران قاجار در شهرها و روستاهای ایران گرم‌تر و اصیل‌تر بود.

این مناسبت به بسیاری فرصت می‌داد نذرهایشان را ادا کنند؛ یا با قربانی کردن جلوی خانه‌هایشان یا در مساجد و بارگاه‌ها، به‌ویژه روستاییانی که اصرار داشتند قربانی‌هایشان را تقدیم کنند و با تلاوت دعا به درگاه خدا تضرع نمایند.

در شهرهای بزرگ مانند اصفهان، تبریز و شیراز، بازارها سه روز پیش از عید مملو از فروشندگان بود. دام‌ها به محله‌های شهر رانده می‌شدند و مساجد با چراغ‌ها و پارچه‌های رنگین آذین می‌بستند. اما در روستاها، قبایل و عشایر از مراسم ذبح قربانی فرصتی برای گردهمایی بزرگ قبیله‌ای می‌ساختند که در آن مرزهای پیمان‌ها بازترسیم و وفاداری‌ها میان سران عشایر تجدید می‌شد.

رقابت روحانیون و عيد قربان در دوران قاجار

بارزترین ویژگی عید قربان در دوران قاجار آن بود که عید میدانی برای رقابتی نرم میان دو مرجعیت بود: قدرت دینی و قدرت سیاسی. ناصرالدین‌شاه گرایش‌های اصلاح‌طلبانه اولیه‌ای از خود نشان داد اما شیوه حکومتش استبدادی بود؛ نفوذ سکولار روحانیون را مهار کرد، در حالی که تلگراف و خدمات پستی را وارد کرد و نخستین مدرسه‌ای را که آموزش به سبک غربی ارائه می‌داد افتتاح نمود.

این تنش در موسم اعیاد به‌شدت حضور داشت. روحانیون نجف و کربلاء که نامه‌هایشان در چند روز به ایران می‌رسید فتواهایی درباره اثبات هلال ذی‌الحجه و صحت قربانی و شروط آن صادر می‌کردند. بارها پیش می‌آمد که روز عید میان پیروان مرجع دینی و پیروان تقویم رسمی دربار متفاوت بود. اختلافی که ظاهری به نظر می‌رسید اما در جوهرش پرسشی بنیادی بود: چه کسی مشروعیت دینی نهایی در ایران قاجاری را در اختیار دارد؟