فهرست مطالب
ورزش ایران در عهد شاه فصلی است که جمهوری اسلامی ترجیح میدهد از آن سخن نگوید چون مقایسهاش با آنچه امروز داریم، پاسخهای ناراحتکنندهای دارد. چه کسانی؟ ورزشکارانی که پرچم ایران را در المپیک، جام جهانی و بازیهای آسیایی با افتخار بالا بردند. چه دستاوردی؟ زیرساختهایی که هنوز بخشی از آنها پابرجاست، و رکوردهایی که دههها دست نخورد. کجا؟ از ورزشگاه آزادی تهران که شاه ساختش تا پیستهای اسکی البرز. چه زمانی؟ در دهههای ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۷، دورانی که ایران با سرعت به سمت مدرنیزاسیون ورزشی پیش میرفت. این روایت را نه رسانه دولتی ایران، بلکه آرشیوهای المپیک بینالملل، فیفا و کمیته ملی المپیک ایران پیش از انقلاب تأیید میکنند.
زیرساخت: شاه چه ساخت که هنوز از آن استفاده میکنیم؟
ورزش ایران در عهد شاه با یک تصمیم بزرگ شروع شد: سرمایهگذاری در زیرساخت. محمدرضا شاه پهلوی ورزش را نه سرگرمی بلکه ابزار پرستیژ ملی و سلامت عمومی میدید.
مهمترین پروژههای ورزشی عهد شاه:
- ورزشگاه آزادی تهران — ساخته شده در سال ۱۳۵۰، با ظرفیت ۱۰۰,۰۰۰ تماشاگر؛ بزرگترین ورزشگاه خاورمیانه در زمان افتتاح و هنوز یکی از بزرگترینهای منطقه
- مجموعه ورزشی امجدیه — که دههها قبل از انقلاب، خانه فوتبال پایتخت بود
- پیست اسکی دیزین — افتتاح در ۱۳۴۸، هنوز یکی از بهترین پیستهای اسکی خاورمیانه
- پیست اسکی شمشک — توسعه در دهه ۱۳۴۰، استاندارد بینالمللی
- استادیومهای استانی در تبریز، اصفهان، مشهد و شیراز که پایه ورزش شهرستانی شدند
این زیرساختها با پول نفت ساخته شدند اما با برنامه. چیزی که جمهوری اسلامی در ۴۵ سال نتوانسته جایگزین شایستهای برایش بسازد.
براى اطلاعات بيشتر :
حافظه هنر ایرانی؛ روایتی زنده از هویت و تمدن ماندگار
فوتبال: وقتی ایران در جام جهانی بود
ورزش ایران در عهد شاه یک لحظه تاریخی دارد که هیچکس نمیتواند انکارش کند: جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین.
تیم ملی فوتبال ایران برای اولین بار در تاریخش به جام جهانی رسید و این اتفاق در آخرین سال حکومت پهلوی رخ داد. آمارها:
- ایران در گروهی با هلند، پرو و اسکاتلند قرار گرفت
- برابر اسکاتلند با نتیجه ۱-۱ مساوی کرد، نتیجهای که در آن دوران بزرگ بود
- هلند قهرمان نهایی تورنمنت ، را ۳-۰ شکست داد؟ نه، اما بازی را با احترام به پایان برد
- این صعود نتیجه ۱۵ سال برنامهریزی منظم فدراسیون فوتبال بود
فدراسیون فوتبال ایران در آن دوران با مربیان خارجی از اروپا کار میکرد، بازیکنان را به لیگهای اروپایی میفرستاد، و یک لیگ داخلی حرفهای با حمایت مالی جدی داشت.
کشتی: قدیمیترین افتخار که ریشهاش پیش از انقلاب بود
ورزش ایران در عهد شاه در کشتی به اوج رسید. کشتی ایران در المپیکهای دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ جزو قدرتهای اصلی جهانی بود:
| المپیک | مدال طلا | مدال نقره | مدال برنز |
|---|---|---|---|
| توکیو ۱۹۶۴ | ۱ | ۲ | ۱ |
| مکزیکو ۱۹۶۸ | ۲ | ۱ | ۲ |
| مونیخ ۱۹۷۲ | ۳ | ۲ | ۱ |
| مونترال ۱۹۷۶ | ۲ | ۲ | ۲ |
این مدالها نتیجه سیستمی بود که شاه برای شناسایی و پرورش استعدادها از روستاها و شهرستانها ساخته بود. باشگاههای ورزشی در سراسر کشور، با حمایت دولتی، کشتیگیران جوان را کشف و آموزش میدادند.
بازیهای آسیایی: ایران به عنوان قدرت منطقهای
ورزش ایران در عهد شاه در بازیهای آسیایی رتبهای داشت که امروز حتی تصورش هم سخت است:
- بازیهای آسیایی ۱۹۷۴ تهران — ایران میزبان و دوم در جدول مدالها شد؛ پس از ژاپن و پیش از چین
- در این بازیها ایران ۱۶ طلا، ۲۵ نقره و ۲۷ برنز کسب کرد
- تهران به عنوان میزبان، تأسیساتی ساخت که استانداردهای آسیایی را ارتقا داد
میزبانی بازیهای آسیایی ۱۹۷۴ نقطه اوج ورزش ایران در عهد شاه بود. ۲۵ کشور آسیایی به تهران آمدند به کشوری که خودش را به عنوان قدرت اول منطقه تعریف میکرد.
ورزش زنان: آنچه انقلاب پس گرفت
یکی از فصلهای مهم ورزش ایران در عهد شاه که کمتر گفته میشود، ورزش بانوان است. در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰:
- زنان ایرانی آزادانه در ورزشگاهها حاضر میشدند
- تیمهای ملی زنان در والیبال، بسکتبال و شنا وجود داشت
- زنان ورزشکار در بازیهای آسیایی شرکت کردند
- اولین باشگاههای ورزشی مختلط در تهران افتتاح شد
انقلاب ۱۳۵۷ همه اینها را یک شبه از بین برد. زنان از ورزشگاهها رانده شدند، تیمهای ملی زنان منحل شدند و ورزش بانوان به حیاط خلوت ممنوعهها تبدیل شد. ۴۵ سال طول کشید تا زنان ایرانی مجوز تماشای فوتبال در ورزشگاه را بهصورت محدود بگیرند.
اسکی: ورزش اشرافی که شاه برای همه ساخت
ورزش ایران در عهد شاه یک بُعد غیرمنتظره دارد: اسکی. محمدرضا شاه خودش اسکیباز بود و این علاقه شخصی به یک سیاست ملی تبدیل شد.
پیستهای دیزین و شمشک در دوران پهلوی به استانداردهایی رسیدند که:
- تیم ملی اسکی ایران در رقابتهای بینالمللی شرکت میکرد
- مربیان اتریشی و سوئیسی برای آموزش به ایران آمدند
- در المپیک زمستانی ۱۹۷۲ ساپورو، ایران برای اولین بار شرکت کرد
مقایسه تلخ: قبل و بعد از انقلاب
| شاخص | عهد شاه (۱۳۵۷-۱۳۴۰) | جمهوری اسلامی (۱۴۰۵-۱۳۵۸) |
|---|---|---|
| حضور در جام جهانی | ۱ بار (۱۹۷۸) | ۵ بار — اما با محدودیتهای سیاسی |
| رتبه بازیهای آسیایی | دوم (۱۹۷۴) | پنجم تا هفتم |
| ورزش زنان | آزاد و رسمی | محدود و پر از ممنوعیت |
| زیرساخت ساختهشده | پایه اصلی ورزش کشور | اضافههای جزئی |
| مدال المپیک (۱۲ سال) | ۳۰+ مدال | متوسط ۱۰-۱۵ مدال در هر دوره |
ورزش ایران در عهد شاه کامل نبود هیچ دورهای کامل نیست. اما یک چیز را نمیتوان انکار کرد: ایران آن دوران میدانست به کجا میرود. برنامه داشت، سرمایهگذاری میکرد، و نتیجه میگرفت.
جمهوری اسلامی ۴۵ سال است که روی همان زیرساختهای عهد پهلوی ورزش میکند و بخشهایی از آن را هم به نام خودش ثبت کرده. ورزشگاه آزادی هنوز آزادی نام دارد اما نه برای همه. پیست دیزین هنوز برقرار است اما دیگر تیم ملی اسکی که در المپیک شرکت کند، نداریم.
تاریخ را میتوان تغییر نام داد. اما نمیتوان پاکش کرد.
