فهرست مطالب
افزایش نسبت سکونتگاههای غیررسمی در ایران در سالهای اخیر بهطور چشمگیری قابل مشاهده است؛ در حالی که مقامات از دستاوردهای اقتصادی سخن میگویند که میلیونها شهروند هیچ اثری از آن در زندگی روزمره خود نمیبینند. پشت نمای شهرهای بزرگ، محلههایی گسترش مییابند که از حداقل خدمات محروماند و عمق بحرانی اجتماعی را نشان میدهند که نتیجه سیاستهای اقتصادی ناکارآمد، شکاف طبقاتی فزاینده و عقبنشینی دولت از مسئولیتهای مسکن و حمایت اجتماعی است.
نقشه سکونتگاههای غیررسمی در ایران به زبان اعداد
بر اساس برآوردهای کارشناسان شهرسازی و پژوهشگران اجتماعی:
- بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از جمعیت شهرهای بزرگ در مناطق حاشیهای یا سکونتگاههای غیررسمی زندگی میکنند.
- بیش از ۱۲ میلیون نفر در واحدهای مسکونی فاقد استانداردهای قانونی و زیرساختی ساکن هستند.
- در شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان و اهواز، نسبت سکونتگاههای غیررسمی در ایران از حد قابلقبول شهری فراتر رفته و بهطور مداوم به حاشیهها گسترش یافته است.
این ارقام تنها بیانگر یک نقص کالبدی نیست، بلکه نشاندهنده بحرانی ساختاری در مدیریت زمین و مسکن است.
سیاستهای رسمی چگونه حاشیهنشینی را بازتولید کردند؟
گسترش سکونتگاههای غیررسمی در ایران نتیجه مستقیم تصمیمات سیاسی و اقتصادی است، از جمله:
- افزایش قیمت مسکن تا بیش از ۴۰۰ درصد در برخی مناطق طی یک دهه.
- کاهش شدید قدرت خرید در پی تورم مزمن و افت ارزش پول ملی.
- نبود برنامههای مؤثر مسکن اجتماعی برای اقشار کمدرآمد.
- مهاجرت اجباری از روستاها بهدلیل خشکسالی، بیکاری و نابودی معیشت.
در چنین شرایطی، نسبت سکونتگاههای غیررسمی در ایران به شاخصی از ناکامی سیاستها بدل شده، نه صرفاً پیامد رشد جمعیت.
حاشیهنشینی؛ زیستبوم فقر و طرد اجتماعی
ساکنان این مناطق با مشکلات مزمن مواجهاند:
- دسترسی محدود به آب سالم و شبکه فاضلاب
- کمبود خدمات درمانی و آموزشی
- نرخ بالای بیکاری
- گسترش کار کودکان
مطالعات اجتماعی نشان میدهد بیش از ۶۰ درصد ساکنان سکونتگاههای غیررسمی در مشاغل ناپایدار فعالیت میکنند؛ وضعیتی که فقر را به چرخهای بیننسلی تبدیل میکند.
پیوند حاشیهنشینی و اعتراضات اجتماعی
افزایش نسبت سکونتگاههای غیررسمی در ایران ارتباط مستقیمی با موجهای اعتراض دارد.
این محلهها:
- منبع انسانی اعتراضات بودهاند
- نخستین قربانیان گرانی و تورم محسوب میشوند
- بیشترین فشارهای امنیتی را متحمل شدهاند
وقتی مسکن شایسته، شغل پایدار و خدمات عمومی از بخش بزرگی از جامعه دریغ میشود، نارضایتی اجتماعی به بحران سیاسی تبدیل میگردد.
براى اطلاعات بيشتر :
سرکوب جمعی در تهران: چگونه پایتخت به میدان قتل آشکار تبدیل شد
چه کسانی بهای بحران را میپردازند؟
در حالی که حاشیهنشینی گسترش مییابد:
- پروژههای لوکس شهری ادامه دارد
- رانت برای حلقههای نزدیک به قدرت حفظ میشود
- تمرکز ثروت در دستان اقلیت تشدید میگردد
این تضاد، پرسشی اساسی را مطرح میکند:
آیا نسبت سکونتگاههای غیررسمی در ایران صرفاً پیامد بحران اقتصادی است یا انتخابی سیاسی برای کنترل اجتماعی؟
سکونتگاههای غیررسمی پدیدهای حاشیهای نیستند؛ بلکه آینهای هستند که:
- ناکارآمدی برنامهریزی شهری
- غیبت عدالت اجتماعی
- و فاصله دولت از نیازهای واقعی جامعه
را منعکس میکنند.
تا زمانی که ریشههای بحران—از توزیع ثروت تا سیاستهای مسکن—اصلاح نشود، نسبت سکونتگاههای غیررسمی در ایران همچنان رو به افزایش خواهد بود.
حاشیهنشینی سرنوشت نیست؛ نتیجه تصمیم است.
