فهرست مطالب
طبیعت ایران در محاق نه استعاره است واقعیتی است که هر سال با اعداد تازهتر ثابت میشود. سرزمینی که روزگاری دریاچهای به بزرگی دریای خزر داشت، رودخانههایی که شعرا دربارهشان سرودند، و جنگلهایی که نفس کشور را تأمین میکردند حالا در دست حکومتی است که چهار دهه وعده محیط زیست داد و چهار دهه آن را قربانی اولویتهای دیگر کرد. مناطقی با چشماندازی که کمتر گوشهای از جهان دارد، زیر بار بیتوجهی، بوروکراسی فرسوده و بودجههای تلفشده له میشوند. این روایت را گزارشهای سازمان حفاظت محیط زیست ایران، برنامه محیط زیست سازمان ملل UNEP و پژوهشهای دانشگاههای داخلی که دولت ترجیح میدهد در کشوی میزش بمانند، روایت میکنند.
اول: دریاچه ارومیه — مرگی که جلوی چشم همه اتفاق افتاد
طبیعت ایران در محاق هیچ نمادی گویاتر از دریاچه ارومیه ندارد. این دریاچه که روزی ششمین دریاچه شور بزرگ جهان بود با مساحت ۵,۸۰۰ کیلومتر مربع، امروز به کمتر از ۱۰ درصد حجم اصلیاش رسیده.
اعداد این فاجعه را ملموس میکنند:
- در دهه ۱۳۷۰ سطح آب دریاچه ۱,۲۷۴ متر بود — امروز به ۱,۲۶۸ متر رسیده
- بیش از ۱۴ رودخانه که به دریاچه میریختند، پشت سدهای دولتی حبس شدند
- ۶۵,۰۰۰ شغل در صنعت ماهیگیری و گردشگری از بین رفت
- گرد نمک دریاچه خشکشده به ۱۵ میلیون نفر در استانهای اطراف آسیب تنفسی میزند
دولت از سال ۱۳۹۲ طرح احیا اعلام کرد. بیش از ۷۰۰ میلیون دلار هزینه شد. دریاچه اما همچنان میمیرد چون ریشه مشکل نه بیپولی، بلکه تصمیمهای غلط مدیریت آب است که هنوز اصلاح نشده.
دوم: جنگلهای هیرکانی — میراث جهانی زیر تیشه
طبیعت ایران در محاق در شمال کشور چهره دیگری دارد. جنگلهای هیرکانی که در سال ۲۰۱۹ توسط یونسکو بهعنوان میراث جهانی ثبت شدند یکی از کهنترین اکوسیستمهای جنگلی جهان با قدمت ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال در حال تحلیل رفتن هستند.
آمار نگرانکننده:
- ایران در ابتدای قرن بیستم ۷ میلیون هکتار جنگل داشت — امروز کمتر از ۱۲.۴ میلیون هکتار مانده
- سالانه بین ۱۰۰,۰۰۰ تا ۱۵۰,۰۰۰ هکتار جنگل از بین میرود
- تنها در جنگلهای شمال، ۴۰ درصد پوشش جنگلی طی ۵۰ سال گذشته نابود شده
- جادهسازی غیراصولی، قطع غیرمجاز درختان و تبدیل جنگل به زمین کشاورزی ، سه شمشیری که دولت نه میبیند نه جلویشان را میگیرد
ثبت جهانی یونسکو برای این جنگلها نه محافظت آورد نه بودجه کافی فقط یک لوح افتخار آورد که پشتش خالی بود.
براى اطلاعات بيشتر :
جامعه ایرانی در دوران شاه؛ عصر توسعه و اقتدار
سوم: تالاب هورالعظیم — قربانی نفت
طبیعت ایران در محاق در جنوب غرب کشور تلخترین چهرهاش را نشان میدهد. تالاب هورالعظیم یکی از بزرگترین تالابهای خاورمیانه با مساحت اصلی ۱,۲۰۰ کیلومتر مربع بخش عمدهای از آن خشک شده.
دلیل؟ نفت. زیر این تالاب یکی از بزرگترین میادین نفتی ایران قرار دارد. وزارت نفت برنده شد؛ تالاب باخت.
- ۷۰ درصد بخش ایرانی تالاب خشک شده
- بیش از ۱۵۰ گونه پرنده مهاجر زیستگاهشان را از دست دادهاند
- ۸۰,۰۰۰ نفر از مردم عرب خوزستان که معیشتشان به تالاب وابسته بود، آواره شدند
- ریزگردهای ناشی از خشکی تالاب، خوزستان را به یکی از آلودهترین استانهای کشور تبدیل کرده
سازمان حفاظت محیط زیست ایران بارها هشدار داد. وزارت نفت بارها گوش نداد. و دولت در این میان سکوت کرد.
چهارم: کویر لوت — میراث جهانی بیمحافظ
طبیعت ایران در محاق یک استثنای عجیب هم دارد: کویر لوتی که یونسکو در ۲۰۱۶ آن را ثبت جهانی کرد و ناسا تصاویر ماهوارهایاش را در فهرست عکسهای برجسته ثبت کرده اما بودجه حفاظتی سالانهاش از یک میلیارد تومان تجاوز نمیکند.
مقایسه کنید: اردن برای حفاظت از وادی رام با مساحتی ۱۰ برابر کمتر سالانه بیش از ۵۰ میلیون دلار هزینه میکند. ایران برای بزرگترین کویر میراث جهانی خود کمتر از ۳۰,۰۰۰ دلار خرج میکند.
طبیعت ایران در محاق به یک دلیل ساده است: طبیعت رأی نمیدهد، اعتراض نمیکند، و لابی ندارد. دریاچه ارومیه نمیتواند به مجلس شکایت کند. جنگلهای هیرکانی نمیتوانند اعتصاب کنند. تالاب هورالعظیم نمیتواند تجمع برگزار کند.
در کشوری که تصمیمهای بزرگ را نه کارشناس — بلکه سیاست میگیرد، محیط زیست همیشه در انتهای صف میایستد. و تا وقتی این ترتیب عوض نشود، فهرست طبیعتهای فراموششده ایران بلندتر و بلندتر خواهد شد.
