فهرست مطالب
بر اساس گزارش رویترز و دادههای رسمی وزارت نفت ایران، بحران سوخت در ایران در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ وارد مرحلهای نگرانکننده شده است. کشوری که روزانه حدود ۳ میلیون بشکه نفت تولید میکند، اکنون با کمبود بنزین، صفهای طولانی در شهرهایی مانند تهران، مشهد و اهواز، و رشد واردات سوخت روبهروست. در زمستان و تابستان گذشته، محدودیت عرضه و سهمیهبندی دوباره به تیتر اول رسانهها تبدیل شد؛ نشانهای روشن از شکاف عمیق میان ظرفیت بالقوه و مدیریت واقعی.
براى اطلاعات بيشتر :
بحران آب در ایران: فروپاشی منابع آبی و تشدید بحران آب
ریشههای بحران سوخت در ایران با اعداد و ارقام
طبق آمار رسمی، مصرف روزانه بنزین در ایران در سال ۱۴۰۲ به حدود ۱۱۵ تا ۱۲۰ میلیون لیتر در روز رسید؛ در حالی که ظرفیت تولید پالایشگاهها حدود ۱۰۵ میلیون لیتر در روز برآورد میشود. این شکاف حداقل ۱۰ تا ۱۵ میلیون لیتر در روز، دولت را ناچار به واردات بنزین کرده است.
یارانه پنهان انرژی نیز به رقمی بیسابقه رسیده است. بر اساس برآوردهای مجلس، یارانه سوخت سالانه بیش از ۸۰ میلیارد دلار هزینه غیرمستقیم بر اقتصاد تحمیل میکند. این ساختار معیوب، یکی از دلایل اصلی تداوم بحران سوخت در ایران است؛ زیرا قیمت داخلی هر لیتر بنزین سهمیهای حدود ۳۰۰۰ تومان تعیین شده، در حالی که قیمت واقعی منطقهای چند برابر آن است.
سوءمدیریت و تحریمها
بیتردید تحریمهای بینالمللی دسترسی ایران به سرمایهگذاری خارجی و فناوریهای نوین پالایشی را محدود کرده است. اما بحران سوخت در ایران صرفاً محصول تحریم نیست. طی یک دهه گذشته، سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی کمتر از میزان مورد نیاز بوده و بسیاری از پروژههای توسعه پالایشگاهی یا با تأخیر اجرا شدهاند یا نیمهتمام ماندهاند.
از سوی دیگر، اختلاف قیمت بنزین با کشورهای همسایه باعث افزایش قاچاق شده است. برآوردهای غیررسمی نشان میدهد روزانه بین ۵ تا ۱۰ میلیون لیتر سوخت از مرزهای شرقی و غربی کشور قاچاق میشود. این عدد بهتنهایی میتواند بخش بزرگی از کسری داخلی را جبران کند، اما ضعف نظارت و فساد ساختاری مانع مهار آن شده است.
تأثیر بحران سوخت در ایران بر اقتصاد
پیامدهای بحران سوخت در ایران به سرعت در شاخصهای اقتصادی دیده میشود. نرخ تورم رسمی در سال ۱۴۰۲ حدود ۴۵ درصد اعلام شد و افزایش قیمت بنزین معمولاً بهطور مستقیم هزینه حملونقل و قیمت کالاهای اساسی را افزایش میدهد. هر افزایش ۱۰ درصدی در قیمت سوخت میتواند بین ۲ تا ۳ درصد بر نرخ تورم سالانه اثر بگذارد.
همچنین رشد اقتصادی ایران طی سالهای اخیر در محدوده ۲ تا ۴ درصد در نوسان بوده؛ رقمی که برای کشوری با جمعیت بیش از ۸۵ میلیون نفر کافی نیست. بحران سوخت در ایران با افزایش هزینه تولید، فشار مضاعفی بر صنایع کوچک و متوسط وارد کرده و توان رقابتی آنها را کاهش داده است.
بعد سیاسی بحران سوخت در ایران
بحران سوخت در ایران پیشتر نیز جرقه اعتراضات گسترده بوده است. در آبان ۱۳۹۸، افزایش ناگهانی قیمت بنزین به اعتراضاتی در بیش از ۱۰۰ شهر انجامید. امروز نیز هر تصمیم مرتبط با قیمت یا سهمیهبندی، به مسئلهای امنیتی تبدیل میشود.
آیا راهحلی وجود دارد؟
برای عبور از بحران سوخت در ایران، اصلاح ساختار یارانهها، سرمایهگذاری حداقل ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلاری در نوسازی پالایشگاهها، و کاهش تدریجی مصرف از طریق توسعه حملونقل عمومی ضروری است. همچنین مهار قاچاق میتواند سالانه میلیاردها دلار صرفهجویی ایجاد کند.
با این حال، تا زمانی که تصمیمگیری اقتصادی در چارچوبهای بسته و غیرشفاف انجام شود، بحران سوخت در ایران احتمالاً ادامه خواهد داشت
. آنچه امروز شاهد آن هستیم، نه صرفاً کمبود بنزین، بلکه نتیجه سالها سیاستگذاری کوتاهمدت و فقدان برنامهریزی پایدار است؛ بحرانی که هزینه آن را مردم عادی میپردازند، نه مدیرانی که تصمیمات اشتباه را اتخاذ کردهاند.
