فهرست مطالب
در تاریخ معاصر، بارها دیده شده که بحرانهای اقتصادی عمیق مردم را به خیابانها کشانده و در نهایت به سقوط نظامهای سیاسی انجامیده است. اعتراضات در ایران امروز نیز در همین چارچوب تاریخی قابل تحلیل است؛ جایی که فروپاشی معیشت، تورم افسارگسیخته و ناتوانی حکومت در پاسخگویی، خشم اجتماعی را به یک نیروی سیاسی تبدیل کرده است.
این گزارش استقصایی به بررسی مهمترین انقلابها و جنبشهایی میپردازد که با مطالبات اقتصادی آغاز شدند و به پایان حکومتها انجامیدند، و سپس جایگاه اعتراضات در ایران را در این الگوی جهانی تحلیل میکند؛ با اتکا به آمار، دادهها و شواهد میدانی.
تونس ۲۰۱۱؛ اقتصاد، جرقه سقوط بنعلی
یکی از شاخصترین نمونهها، انقلاب تونس است که در دسامبر ۲۰۱۰ با خودسوزی محمد بوعزیزی، دستفروش جوان، آغاز شد؛ اقدامی اعتراضی علیه بیکاری، فقر و فساد ساختاری.
این اعتراضات که تنها ۲۸ روز به طول انجامید، در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۱ به فرار زینالعابدین بنعلی پس از ۲۳ سال حکومت انجامید.
بر اساس آمار رسمی:
- دستکم ۳۳۸ نفر کشته شدند
- بیش از ۲۱۰۰ نفر زخمی شدند
این ارقام نشان میدهد که چگونه یک بحران اقتصادی میتواند به انقلابی تمامعیار منجر شود.
ماداگاسکار؛ فروپاشی اقتصاد و فروپاشی قدرت
در ماداگاسکار، موج اعتراضات اقتصادی در سال ۲۰۲۵ با تمرکز بر فساد، فقر و قطع خدمات اولیه مانند آب و برق آغاز شد. طبق گزارشهای بینالمللی:
- حدود ۸۰ درصد جمعیت زیر خط فقر زندگی میکردند
- اعتراضات به شکاف در ارتش انجامید
- رئیسجمهور وقت مجبور به فرار از کشور شد
سازمان ملل اعلام کرد که دستکم ۲۲ نفر در جریان سرکوب اعتراضات کشته شدند. این نمونه بار دیگر نشان داد که اقتصاد میتواند پاشنه آشیل نظامهای اقتدارگرا باشد.
۲۰۱۱؛ سال اعتراضات اقتصادی جهانی
سال ۲۰۱۱ فقط به خاورمیانه محدود نماند. بحران مالی جهانی، موجی از اعتراضات اقتصادی را در کشورهای توسعهیافته نیز رقم زد.
جنبش Occupy:
- در بیش از ۹۰ شهر جهان گسترش یافت
- منجر به بازداشت بیش از ۷۷۰۰ نفر شد
این اعتراضات اگرچه به سقوط مستقیم دولتها منجر نشد، اما نشان داد که نابرابری اقتصادی حتی در دموکراسیهای غربی نیز میتواند ثبات سیاسی را تهدید کند.
براى اطلاعات بيشتر :
اعتراضات در ایران در روز سوم؛ بازار تهران علیه گرانی میایستد
اعتراضات در ایران؛ اقتصاد در آستانه انفجار سیاسی
امروز، اعتراضات در ایران یکی از جدیترین چالشهای نظام جمهوری اسلامی در دهههای اخیر به شمار میرود. دادههای اقتصادی تصویر روشنی از ریشههای این خشم عمومی ارائه میدهند:
- نرخ تورم به بیش از ۴۲ درصد رسیده است
- ارزش ریال به پایینترین سطح تاریخی خود سقوط کرده و هر دلار آمریکا به حدود ۱.۴۲ میلیون ریال رسیده است
- قیمت کالاهای اساسی در برخی موارد بیش از دو برابر شده است
اعتراضات در ایران از اواخر دسامبر ۲۰۲۵ در شهرهایی چون تهران، اصفهان، شیراز و مشهد آغاز شد و بهسرعت گسترش یافت.
نشانههای هشداردهنده:
- تعطیلی بازار بزرگ تهران بهعنوان قلب اقتصاد سنتی
- حضور گسترده بازاریان، کارگران و جوانان
- گسترش شعارها از مطالبات معیشتی به مطالبات سیاسی
واکنش حکومت، مطابق الگوی همیشگی، استفاده از نیروهای امنیتی و گاز اشکآور بود؛ رویکردی که بهجای مهار بحران، بر عمق آن افزود.
چرا بحران اقتصادی به سقوط نظامها منجر میشود؟
مطالعه تجربههای جهانی نشان میدهد که بحران اقتصادی زمانی به سقوط نظام میانجامد که:
- اعتماد عمومی بهطور کامل فرو بریزد
- طبقه متوسط و بازار به اعتراضات بپیوندند
- جوانان و نسل جدید نقش رهبری اعتراضات را بر عهده بگیرند
در اعتراضات در ایران، هر سه عامل بهطور همزمان قابل مشاهده است؛ نشانهای که بسیاری از تحلیلگران آن را زنگ خطر جدی برای ساختار قدرت میدانند.
از تونس تا ماداگاسکار، و از بحران مالی جهانی تا اعتراضات در ایران، تاریخ نشان میدهد که اقتصاد اغلب نخستین ترک در دیوار اقتدار نظامهای سیاسی است. هنگامی که حکومتها در تأمین حداقلهای معیشت ناتوان میشوند، مطالبات اقتصادی بهسرعت به مطالبات سیاسی و ساختاری تبدیل میشوند.
اعتراضات امروز ایران، اگرچه هنوز به نقطه پایان نرسیده، اما در چارچوب تجربههای جهانی، نشانههای یک بحران عمیقتر را در خود دارد؛ بحرانی که میتواند آینده نظام حاکم را بیش از هر زمان دیگری با پرسش مواجه کند.
